Gestalt is een Duits woord. Het heeft betrekking op een samenstel, een geheel van samenstellende delen, waarbij het geheel meer is dan de som van de delen. Als we naar iemand kijken dan zien we een gestalt(e), een persoon. We zien handen, voeten, een hoofd en nog veel meer. Maar deze persoon, een voorbeeld van een gestalt, is meer dan de optelsom hiervan. Dat "meer" valt misschien te benoemen als zijn identiteit of karakter, maar is moeilijk in een omschrijving te vangen, er is altijd meer dan wat woorden uit drukken.
Van een persoon valt altijd iets op, bijvoorbeeld zijn blik, glimlach, of zijn afhangende schouders. Dat is op de voorgrond, de rest van zijn gestalte is op de achtergrond, maar de voorgrond is niet te begrijpen zonder de achtergrond, samen vormen ze de gestalt. De glimlach is alleen te begrijpen tegen de achtergrond van de gehele gestalt(e) !
Als je naar een gezin kijkt dan zie je ook een gestalt. Je ziet ouders die op elkaar en op hun kinderen reageren en natuurlijk ook andersom. Een kind kan er uit springen door zijn of haar drukke, aandachttrekkende, gedrag. Dit kind is dan op de voorgrond. De rest van het gezin vormt dan de achtergrond. Natuurlijk kan dit snel wisselen, als bijvoorbeeld de vader uit valt naar de druktemaker waardoor hij de voorgrond wordt van de gestalt. Maar ook al trekt het kind en later de vader al onze aandacht, hun gedrag is pas te begrijpen tegen de achtergrond van het gedrag van de andere gezinsleden op de achtergrond. Een gestalt kent een patroon, een structuur. Het duidt op een geïntegreerd geheel van delen, dat zich in een veld duidelijk aftekent of differentieert in de vorm van een voorgrond en een achtergrond.
Gestaltmethodisch werken vraagt het onbevooroordeeld, met een "leeg hoofd", zien wat er is, wat de aandacht trekt en wat op de achtergrond is.

Een gestalt, bijvoorbeeld een persoon of een gezin streeft naar eenheid, naar groei en wil zich ontwikkelen. Een gestalt is onaf als er iets ontbreekt, als een onderdeel er niet mag zijn, of niet tot zijn recht kan komen. Er is dan bijvoorbeeld sprake van een "zondebok" in een gezin of een "gat" in iemands persoonlijkheid. Iemand kan bijvoorbeeld geen contact maken met zijn of haar gevoel of uit zijn boosheid niet. Blijkbaar mag dat er niet zijn. Dit belemmert de integratie en de ontwikkeling. Ook in een gezin mag een kind er soms niet zijn of mogen negatieve gevoelens niet geuit worden, dat wil zeggen de gestalt is onaf.

Gestaltmethodisch werken is een aanpak, voor mensen die met mensen werken, om te werken aan de integratie van individuen en van groepen, zoals bijvoorbeeld een gezin. Het doel is om het individu of een groep in staat te stellen om op eigen benen te staan en zelf verantwoordelijkheid te nemen voor zijn, haar, of hun eigen groei en ontwikkeling. Zodat alles van dit individu of de groep tot z'n recht kan komen binnen het geïntegreerd geheel opdat het geheel daadwerkelijk meer is dan de som van de delen. Mogen voelen, je boosheid durven uiten, zelf keuzes maken, nee kunnen zeggen, etc. zijn net zo noodzakelijk voor zelfactualisatie als je inleven en iets voor een ander doen. Het gaat om integratie van denken, voelen en doen.
Ook in een groep, bijvoorbeeld een gezin, is het belangrijk dat een ieder tot zijn of haar recht kan komen en dat de daardoor ontstane conflicten op een gezonde wijze kunnen worden opgelost zodat het gezin zich verder kan ontwikkelen en groeien. Gestaltmethodisch werken wil hieraan bijdragen door het vergroten van het gewaarzijn van mensen van wat ze doen, voelen en denken om vervolgens daarvoor verantwoordelijkheid te kunnen nemen. Aansluiten op het proces van een ieder en het maken van contact staan hierbij voorop.

We ontwikkelen ons door contact te maken met onze omgeving om daaruit te krijgen wat we nodig hebben voor onze voortbestaan en groei. Om contact te maken is het nodig dat we contact hebben met onszelf, met onze eigen behoefte, en ons oriënteren op onze omgeving om te zien hoe en waar we contact kunnen maken.
Echt contact komt uit een behoefte voort. Het gaat gepaard met opwinding, met energie, nieuwsgierigheid en belangstelling. Maar ook is contact maken spannend, het is niet zonder risico! Contact levert iets nieuws voor je op, soms schrik je er van en heb je tijd nodig om het te verwerken, soms wijs je het definitief af als iets dat niet bij je past. Door contact verander je en groei je.
Gestaltmethodisch werken betekent dat je op zoek gaat naar het contact met de cliënt. Dat vraagt dat je oog hebt voor het proces van de cliënt, om te zien waar de energie van de cliënt zit om daarbij aan te sluiten. Vanuit het contact en het aansluiten op het proces van de cliënt kun je proberen om het gewaarzijn van de cliënt in het hier en nu te vergroten door hem of haar bewust proberen te maken van zijn patronen en de valkuilen daarin, om te kijken naar hoe hij dit doet. Het kijken naar het hoe vergroot de bewustwording van patronen waarmee de mogelijkheid voor eigen keuzes en creatieve oplossingen vergroot worden. Hierdoor wordt de eigen verantwoordelijkheid van de cliënt gestimuleerd.

Dit vraagt veel van je als begeleider. Dat je de cliënt probeert te stimuleren om zich bewust te worden van wat hij aan het doen is met zichzelf en in de interactie met anderen. "Wat doe je ?" en "hoe doe je dit ?" zijn vragen die dit bijvoorbeeld stimuleren. Om aan te sluiten bij het proces van de cliënt is het nodig dat je scherp waar neemt en soms je waarnemingen terug geeft aan je cliënt als dit bij kan dragen aan het vergoten van het gewaarzijn van zichzelf. Het gaat hierbij om het stimuleren van de bewustwording van betekenis en effect van zijn of haar gedrag. Zodat de cliënt zich ook bewuster wordt van de wisselwerking die hij of zij met anderen heeft.

Om het gewaarzijn te stimuleren kun je vragen naar wat de cliënt nu doet, voelt, wil, verwacht of vermijdt.
Om antwoord te kunnen even zal de cliënt zich gewaar moeten worden van datgene wat hij doet, voelt, wil, verwacht of vermijdt.
Kortom deze vragen het stimuleren zijn of haar gewaarzijn !

In essentie is gestaltmethodisch werken het vergroten van het gewaarzijn van de cliënt. Gewaarzijn is het besef, het bewustzijn van iets. Het is een soort intuïtief weten, aanvoelen, van wat er gebeurt binnen in je of buiten je. Er valt een onderscheid te maken in drie gebieden waarvan we ons bewust kunnen zijn en ons gewaarzijn dus op kunnen richten: de binnenzone, de buitenzone en de middenzone. De binnenzone heeft betrekking op onze lichamelijke gevoelens en gewaarwordingen. De buitenzone heeft betrekking op onze buitenwereld, op het andere, op de omgeving buiten ons. De middenzone betreft bijvoorbeeld ons denken, ons fantaseren, het maken van plannen en onze herinneringen.
Het gaat erom te voelen wat er binnen ons lichaam gebeurt, zoals spierspanning, ademhaling, ontspanning, emoties, lichamelijke pijn en genot. Hoe we ons gedragen, wat we zeggen en de mensen en de dingen om ons heen zien en ervaren. Bovendien wat we verwachten, wat onze plannen en overtuigingen zijn en welke fantasieën of herinneringen bij ons boven komen.
Het is belangrijk dat de cliënt én jezelf als begeleider je hiervan bewust bent omdat dit alles zijn uitwerking heeft op hoe de cliënt zichzelf en zijn wereld ervaart én hoe jij als begeleider de cliënt ervaart.
\Mensen veranderen door volledig(er) te worden die ze zijn en niet door te proberen iemand of iets te worden die ze niet zijn. Verandering treedt op als iemand wordt die hij is en niet wanneer hij probeert te worden wat hij niet is. Daartoe is gewaarzijn van zichzelf nodig !

Het vergroten van het gewaarzijn kan op verschillende manieren. Je kunt vragen naar waar de cliënt zich gewaar van is of wat hij ervaart. Dit is een open vraag, op zoek naar waar de cliënt nu is met zijn gewaarzijn.
Dit kan ook door de cliënt te vragen te zeggen "nu ben ik me gewaar van…" om dit vervolgens aan te laten vullen door de cliënt. Het gewaarzijn van de cliënt kan gericht worden door te vragen kun je je gewaar zijn van bijvoorbeeld spanning in je nek of de beweging die je met je voet maakt. Ook kun je als begeleider je eigen gewaarzijn van de cliënt benoemen, bijvoorbeeld "ik ben me bewust dat je steeds van me weg kijkt".
Het benoemen van wat je in of van jezelf gewaar bent, bijvoorbeeld "ik wordt boos als je dat vertelt" kan helpen bij het vergroten van het gewaarzijn van de cliënt. Het door de cliënt laten herhalen of het versterken van wat hij zei en het bewust ervaren hiervan kan bijdragen aan het vergroten van het gewaarzijn.

Ook het taalgebruik van de cliënt is belangrijk voor het gewaarzijn. Als een cliënt zegt dat "wij boos zijn", vraag hem dan om dit persoonlijk te maken door te zeggen "ik ben boos". Of vraag hem om de zin "ik weet dat je een hekel aan me hebt", te vervangen door "ik stel me voor dat je een hekel aan me hebt", om vervolgens de cliënt te vragen of hij verschil ervaart. Vermijd het stellen van "waarom"-vragen en ontmoedig de cliënt als hij dit doet. Met een "waarom-vraag" roep je de ander of jezelf ter verantwoording.
"Waarom"-vragen leiden dan ook tot rationalisaties, (zelf)beschuldigingen of verklaringen die niet bijdragen aan het vergroten van het gewaarzijn, sterker nog ze dragen er meestal aan bij om uit het hier-en-nu te gaan.
De "wat"-vraag, bijvoorbeeld "wat doe je nu met je hand ?" en de "hoe"-vraag, bijvoorbeeld "hoe put je jezelf uit ?" leveren veel meer op voor het vergroten van het gewaarzijn.
Vraag de cliënt om "maar" in een zin te vervangen door "en" zodat de cliënt zich meer gewaar wordt van twee kanten of tegenstrijdige gevoelens. Bijvoorbeeld door "ik wil graag een nieuwe baan, maar ik ben bang in een nieuwe groep collega's te beginnen" te vervangen door de zin "ik wil een nieuwe baan én ik ben bang om in een nieuwe groep collega's te beginnen". Vervolgens kunnen, bijvoorbeeld, deze twee gevoelens elk afzonderlijk worden verkend.

Het versterken van het gewaarzijn kan worden samengevat in een tiental "basisregels" voor de cliënt. Moedig aan dat de cliënt zijn uitspraken persoonlijk maakt, ervaart, in het hier-en-nu blijft, niet roddelt over anderen die er niet bij zijn, bij voorkeur geen "waarom"-vragen stelt en uitspraken van een ander niet in vult. Vraag om het nemen van verantwoordelijkheid door te zeggen "ik wil (niet) ..." in plaats van "ik kan niet..." of "het belemmert me om ..." Stimuleer de cliënt om een standpunt in te nemen in plaats van de ander een vraag te stellen.

Gestaltmethodisch werken betekent dus dat je probeert om het gewaarzijn van je cliënt te vergroten zodat hij of zij beter contact kan maken en zich daardoor kan ontwikkelen.
Het betekent de cliënt te leren om beter contact te maken met zichzelf en met de wereld om hem heen. Om zich zelf te kunnen zijn waardoor zijn zelfstandigheid toe neemt. Dit vraagt dat hij in steeds toenemende mate verantwoordelijkheid neemt voor zichzelf, oude patronen achter zich laat en op zoek gaat naar creatieve mogelijkheden om zich te ontwikkelen.
Gestaltmethodisch werken vraagt het je afstemmen op het proces van je cliënt en langzaam maar zeker proberen om door middel van contact het gewaaarzijn van de cliënt te vergroten en daarmee zijn mogelijkheden om contact te maken.
Dit vraagt van je dat je contact kunt maken met je cliënt én met jezelf. Als er contact is kun je hem iets bieden, een inzicht, een ervaring, of een beleving die voor hem of haar verrijkend kan zijn. Feedback in de ware zin van het woord, dat wil zeggen iets voedends teruggeven aan de ander.
De cliënt staat primair, maar gestaltmethodisch werken begint bij jezelf, met het ontwikkelen van je eigen gewaarzijn van hoe en wat je denkt, wat je voelt en wat je doet. Dat je voelt wat de cliënt bij je op roept, dat je je eigen (voor)oordelen en andere denkbeelden over de ander tussen haakjes kunt zetten om "je hoofd leeg te maken" en dat je bewust bent van wat je verbaal en non-verbaal doet in het contact met je cliënt. Dat je door hebt hoe en wanneer je wel of niet contact maakt met de ander én met jezelf. Want door contact kun je de cliënt verder helpen in zijn ontwikkeling.
Oog voor de ander, zowel verbaal als non-verbaal, je inleven, merken wat het met jezelf doet, het onderkennen van het proces van de ander én van je eigen proces vragen veel van je. Je gewaarzijn van jezelf, van je gevoelens die je non-verbaal uit straalt, van wat je doet in het contact, en zegt, en hoe jezelf contact maakt zijn essentieel.

Hierin kun je je ontwikkelen door aan jezelf te werken. Door je steeds bewuster te worden van wie je bent en wat je, gewild én ongewild, uitstraalt.
Het gaat om de ontmoeting met jezelf. Het onder ogen zien van je sterke kanten én het zien en accepteren van je schaduwkanten. Want dat wat je niet in jezelf accepteert kun je ook moeilijk van een ander accepteren. Maar ook door inspiratie op te doen door de kunst van het gestaltmethodisch werken van anderen af te kijken die zich daarin al meer ontwikkeld hebben. Maar bovenal gaat het om het oefenen, het doen en vooral het ervaren van hoe het is om op deze wijze met cliënten te werken om daar vervolgens over te reflecteren.

Hieraan kun je werken door in de "hot seat" aan jezelf te werken en te ervaren hoe het is om cliënt te zijn. Maar ook om steeds aandacht te hebben voor je eigen taalgebruik en oog te hebben voor je eigen houding en lichamelijke expressie in het contact met anderen. Ook het jezelf aanmoedigen en aangemoedigd worden in je expressie van je gevoelens helpt je om te leren om contact te maken met jezelf én met anderen. Natuurlijk kun je ook zelf oefeningen doen voor het vergroten van je gewaarzijn en om alert te zijn om in het hier-en-nu te blijven !

Het bijzondere van gestalt is dat je op pad gaat om jezelf te ontdekken, om daar verantwoordelijkheid voor te nemen.
Dan kun je, door te worden die je bent, steeds beter je cliënten helpen bij het vergroten van hun gewaarzijn opdat ze kunnen groeien en zich ontwikkelen. Om hun en je eigen leven te verrijken !

Het is het werken aan je eigen ontwikkeling, je bewustwording en het ontdekken van je eigen patronen.
Ook het besef waar je zelf behoefte aan hebt, wat jouw voorgrond is en wat je nodig hebt om gelukkig te zijn in je werk. Want dat is essentieel om echt contact te kunnen maken met je cliënten, om daarmee diepgang te bereiken in jouw werken met mensen.

Gestaltmethodisch werken is voor mensen die met mensen werken !

Het verrijkt je totale zijn!